Binh khí võ cổ truyền - Phủ và Việt

Binh khí võ cổ truyền – Phủ và Việt

Phủ và việt là thuật ngữ võ cổ truyền dùng để chỉ loại hình binh khí trong hệ thống thập bát ban võ nghệ là cây búa cán ngắn (phủ) và cây búa lớn cán dài (việt).

“Phủ là cái rìu, việt là cái búa lớn dùng để trị người có tội”. Các sách từ điển tiếng Việt cũng đều ghi phủ, việt là cái rìu, cái búa. Từ điển Hán Việt hiện đại giải thích: “Fu” là búa, “yue” là việt. Tiếng Anh phủ là “hand axe” và việt là “battle axe”. Bộ binh thường dùng búa cán ngắn “hand axe”. Kỵ binh thường dùng búa cán dài “battle axe”, thuận tiện chiến đấu trên lưng ngựa chống lại các lọai binh khí dài khác. Do vậy việt còn được gọi là chiến phủ.

Búa là vật dụng của người dân lao động, đặc biệt có ích đối với các tiều phu. Búa xuất hiện lâu đời, có ảnh hưởng trong đời sống văn hóa, những chuyện cổ tích, thần thoại mô tả phủ như một công cụ mưu sinh cũng như chiến đấu. Tài liệu trong nước và nước ngoài viết về binh khí phủ rất ít, nếu có thì cũng chỉ miêu tả đơn sơ, do vậy người am tường kỹ thuật, nhất là chiến pháp phủ không nhiều.

Dân gian Việt Nam có câu chuyện cổ tích liên quan đến cái rìu (búa) của người đốn củi, đó là chuyện Thạch Sanh – Lý Thông: Ngày xưa, có một người trẻ tuổi mồ côi cha mẹ sớm, tên là Thạch Sanh. Vóc người to lớn, khoẻ mạnh nhưng Thạch Sanh nhà nghèo phải sống một mình nơi ven rừng, dưới cây đa cổ thụ, chỉ có một cái búa đốn củi đổi gạo nuôi thân. Tuy nghèo nhưng Thạch Sanh tử tế, hay giúp đỡ mọi người. Thạch Sanh đã dùng chiếc búa đốn củi hằng ngày của mình giúp Lý Thông, người anh kết nghĩa (bạc tình), giết chết xà tinh cứu dân lành. Sau Lý Thông lập mưu lừa giết Thạch Sanh để mưu cầu bổng lộc cá nhân, vinh hoa phú quý. Cũng chính Thạch Sanh dùng cung tên bắn đại bàng, dùng búa đốn củi hằng ngày vào hang sâu chiến đấu với đại bàng có nhiều phép thần thông biến hóa để cứu công chúa và cũng cứu được thái tử con vua Thủy Tề…

20131202-10-vu-khi-di-thuong-trong-lich-su-loai-nguoi-7

Chiến trận thời xưa, nhiều chiến tướng dùng phủ và việt

Chiến trận thời xưa, nhiều chiến tướng dùng phủ và việt. Phủ (búa) là loại binh khí nặng thời cổ, ít thấy, gần giống với rìu chặt cây của tiều phu. Cán phủ làm bằng gỗ cứng dài chừng một cánh tay. Lưỡi phủ đúc hoặc rèn bằng sắt, thép tốt, rất nặng. Phủ đơn gọi là độc phủ, phủ đôi gọi là song phủ. Những chiếc phủ đặc biệt trên sống còn được chạm đầu hổ hay đầu rồng rất tinh vi, gọi là hổ đầu phủ hoặc long đầu phủ. Chiêu thức của phủ gồm các đòn ngắn, mạnh, trực diện, khả năng sát thương kẻ địch cao, thích hợp với lối đánh thấp, cận chiến trên bộ. Người sử dụng phủ phải có sức lực, đôi tay mạnh mẽ, bộ pháp biến hóa, thân pháp linh hoạt, tấn pháp vững vàng.

Phủ cán dài lưỡi lớn gọi là việt hay trường phủ, đại phủ. Thế của phủ dũng mãnh, chiêu thức thẫm mỹ, phong cách uy nghi. Trên nền tảng cán ngắn, cán dài nên kỹ thuật phủ và việt có chỗ không giống nhau. Phủ mà lưỡi lớn, cán dài, trên sống lưng có móc câu hoặc đầu phủ có mũi thương nhọn để đâm thì đó là việt. Cán việt dài, đốc có mũi nhọn trợ chiến nên thế chiến đấu đa dạng.

Là binh khí nặng thời xưa, nhiều bài bản truyền thống của phủ và việt đã bị thất truyền hoặc mai một; do không có người nghiên cứu, sưu tầm, ghi chép nên ít thấy truyền dạy trong các võ đường Võ cổ truyền hiện tại. Phủ cán ngắn, hình dáng lưỡi phủ rộng, được gọi là “bản phủ”. Kỹ pháp của phủ có bổ, chặt, chém, vớt, đâm, thọc, đỡ, gạt, móc, hất, cứa, đẩy, múa hoa…

Một số bài phủ và việt của Võ cổ truyền Việt Nam tiêu biểu:

1. ĐỘC PHỦ (Võ phái Bích Quang – Khánh Hòa)

Độc phủ hoành khai bái tổ tiên.
Hoành long tứ diện sát trung yên.
Long đảo độc xà loan giáng hạ.
Hồi kim kê đảo mã long xà.
Đảo trực tiền sát hạ phù ba.
Tả đả diện tấn tiền đả diện.
Hữu đả diện tấn tiền đả diện.
Trảm nghịch lân bái tổ như tiền.

Thơ chú giải bài Độc phủ (Võ phái Bích Quang – Khánh Hòa)

Mở ngang một búa cho xinh;
Diện tiền bái tổ bộ kinh kinh hành.
Rồng vờn bốn mặt giao tranh;
Giữa vòng sát phạt tiến lên kịp thời.
Đảo rồng rắn độc dạo chơi;
Búa loan chém xuống mà thu búa về.
Kim kê bộ thủ càng ghê;
Ngựa hoành rồng rắn thấy ghê mà chuồn.
Diện tiền đánh thẳng một đường;
Dưới làn sóng nổi chém lòn một phen.
Tả biên xoay mặt đánh liền;
Hữu biên trở ngựa tiến lên đánh vào.
Nghịch lân tấn trảm càng mau;
Hồi thân bái tổ mà thu búa về.

2. HỔ ĐẦU ĐẠI PHỦ [VIỆT] (Võ phái Bình Định chân truyền)

Hoành thân bái tổ.
Thiết phủ hổ đầu.
Tiên đả tam lâu.
Bàn sơn quá hải.
Phản tọa khấu đầu.
Hổ đầu loan giá.
Hoàng oanh lạc phá.
Nhị đả Thái sơn.
Tảo địa cầu hồn.
Nhất đáo thiên môn.
Hồi thân vọng bái.

Lịch sử Võ cổ truyền mấy ngàn năm, nội dung phong phú từ quyền thuật đến binh khí; có khí công chữa bệnh, y võ dưỡng sinh, hiệp khí dưỡng sinh, khí công đặc dị, nội công tâm pháp… và văn hóa thần kỳ, với thái cực, lưỡng nghi, tứ tượng, bát quái, với học thuyết âm dương, ngũ hành, gắn kết cùng triết học, dịch học, thiền học, đạo học, y học, khoa học quân sự, binh thư, binh pháp… Chính sự bao la huyền diệu ấy nên người xưa nhắn nhủ: “Võ học sâu như Đông hải”.